Opinie

MONO: alléén bewustwording?

De smartphone gebruiken achter het stuur, is het nieuwe beschonken autorijden. Daarom is de overheid gestart met een langdurige gedragsveranderingscampagne tegen het gebruik van de smartphone in het verkeer. Tv-spotjes, social media, attentieborden en instructies over de ‘niet storen’-functie moeten ervoor zorgen dat de verkeersdeelnemers daadwerkelijk offline blijven. Echter, gaat het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat hiermee niet te kort door de bocht? Want zijn deze traditionele communicatiemiddelen wel de oplossing om dit onbewuste gedrag te doen verdwijnen?

Een op de vier Nederlanders geeft aan berichten op de smartphone te lezen tijdens het autorijden. En een op de vijf Nederlanders stuurt zelfs een bericht terug. Het risico op een ongeluk vermenigvuldigt hiermee in zesvoud (1). Reden genoeg dus voor de overheid om in actie te komen. Dit gebeurt middels de campagne: ‘Rij MONO, Fiets MONO’ waarbij wordt ingezet op het terugdringen van de mobiel in het verkeer.



Bewustwording of gedragsverandering?

Het doel van de campagne is mij niet helemaal duidelijk. Verkeersdeelnemers bewust maken van de risico’s of daadwerkelijk een gedragsverandering bewerkstellingen? Een significant verschil. Op de website van de Rijksoverheid (2) volgt een toelichting: “De MONO campagne gaat meerdere jaren lopen. Dat is ook nodig. De smartphone is op dit moment zo’n normaal onderdeel van ons dagelijks leven. Bij veel mensen is het ingesleten gedrag. Het duurt vele jaren voordat dit verandert”. Op basis van deze uitspraak concludeer ik dat het doel van de campagne is om mensen ertoe te bewegen de smartphone niet te gebruiken in het verkeer.

Een eerste stap in een gedragsveranderingscampagne is het creëren van bewustwording. De inzet van tv-spotjes, social media en attentieborden in deze campagne lijkt dan ook logisch. Toch is het een opvallende keuze te noemen dat is ingezet op middelen die voornamelijk bewustzijn creëren en geen intrinsieke verandering bewerkstelligen. Namelijk omdat de bewustwording rondom smartphonegebruik in het verkeer al hoog is. Een onderzoek van Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (3) uit 2017 laat namelijk zien dat 76% van de verkeersdeelnemers beseft dat het gebruik van de smartphone in het verkeer gevaarlijk is. Ondanks dit hoge bewustzijn, kiest men ervoor de smartphone in veel gevallen tóch te gebruiken achter het stuur. Deels is dat onbewust gedrag, maar er zit ook meer achter. 

Een onderzoek van Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (3) uit 2017 laat namelijk zien dat 76% van de verkeersdeelnemers beseft dat het gebruik van de smartphone in het verkeer gevaarlijk is.
Een onderzoek van Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (3) uit 2017 laat namelijk zien dat 76% van de verkeersdeelnemers beseft dat het gebruik van de smartphone in het verkeer gevaarlijk is.

Lake Wobegon-effect

Zelfoverschatting speelt eveneens een bepalende factor. Velen zijn het met mij eens dat het gebruik van de smartphone in het verkeer ‘not done’ is. Zoals eerder genoemde cijfers laat de praktijk anders zien. De oorzaak hiervan is het ‘Lake Wobegon’-effect. Deze theorie gaat ervan uit dat we prima in staat zijn om aan te geven wat een ander persoon wel of niet kan. Echter, wanneer er zelfreflectie plaats moet vinden, is men een stuk milder. Er vindt zelfs een zekere mate van zelfoverschatting plaats, bijvoorbeeld: ‘hij kan niet autorijden en een berichtje terugsturen, maar ik kan dat wel.’ Zeker in het verkeer kan het Lake Wobegon-effect tot gevaarlijke situaties voor jezelf en anderen leiden (4).

 

Barrières wegnemen in plaats van motiverende communicatie

Zoals collega David Westveer in zijn artikel ‘communicatieprofessionals zijn geen tovenaars en communicatie is geen toverstok’ pleit, is communicatie alleen niet het middel om een gewenste gedragsverandering te bewerkstelligen. De MONO-campagne is hier een goed praktijkvoorbeeld van. Zeker wanneer er sprake is van onbewust gedrag in combinatie met zelfoverschatting gaat het niet om ‘motiverende’ communicatie, maar om het wegnemen van barrières die het gewenste gedrag in de weg staan. Een voorbeeld van een barrière in deze casus is een binnenkomend bericht op de smartphone. Dit is namelijk voor verkeersdeelnemers een trigger om de smartphone te pakken, het bericht te lezen en zelfs te reageren. Het is effectiever om naast het veranderen van het gewenste gedrag tijdens het rijden, ook de barrières, zoals in dit geval binnenkomende berichten, weg te nemen. Middels de campagne worden hiervoor verschillende tips gegeven, maar júíst op de inzet van technieken die barrières wegnemen (of juist op te werpen), had mijns inziens de focus moeten liggen. Daarnaast kan de kritische vraag worden gesteld welke rol strengere wet- en regelgeving speelt om de verkeersdeelnemers de juiste richting in te sturen.  

 

MONO, NOMO, MOBILE NO, NO MOBILE?

Een ander opvallend aspect was de discussie die ontstond na de lancering van het communicatieconcept. Niet alleen omdat de link met het verkeer ontbrak, maar ook omdat men zich massaal afvroeg waar MONO voor stond, zoals ‘Mobile No’. Een verklaring van de minister gaf duidelijkheid. MONO betekent namelijk één: refererend aan het feit dat je maar één ding tegelijk kunt doen. Ik vraag mij dus sterk af of dit hele campagneconcept wel is gepretest – gezien de vele vragen die het ná lancering opriep.

"Een eerste stap in een gedragsveranderingscampagne is het creëren van bewustwording."

Glenn Beljaars (BOOM)

Een slimme zet  

Misschien is de keuze voor het communicatieconcept niet de meeste gelukkige, het besluit om in de campagne niet in te spelen op fear appeal is dat zeker wel. Fear appeal is een communicatietechniek, waarbij de communicatieboodschap angst moet oproepen bij de doelgroep om het gewenste gedrag te bereiken. Een voorbeeld van fear appeal is de afbeelding op een pakje sigaretten.

Het oproepen van zogenoemde angst werkt bij de mens goed. Echter, het gewenste effect is het grootst wanneer het in een vroeg stadium wordt ingezet en het risicogedrag een slecht gevoel geeft. Daarnaast is men al bekend met de gevaren die het gebruik van de mobiel in het verkeer met zich meebrengt en heeft dit geen enkel effect op het onbewuste gedrag. Een slimme keuze dus om niet in te spelen op fear appeal.

 

Campagnes en gedragsverandering: een ongelukkige combinatie?

Maar betekent dit dan dat een campagne en het bewerkstelligen van gedragsverandering een ongelukkige combinatie is? Zeker niet. Een succesvol voorbeeld is de BOB-campagne. De campagne waarbij voornamelijk bewustwording werd gecreëerd over de gevaren van alcohol in het verkeer, heeft wel degelijk een positieve verandering teweeg gebracht. Waar het aantal overtreders van de alcohollimiet in het verkeer in 2002 nog 4% was, is dit in 2017 gedaald naar 1,4% (5). Mogelijk hebben de bedenkers van de MONO-campagne zich hierdoor laten inspireren? Er zijn alleen twee wezenlijke verschillen die de BOB-campagne succesvol hebben gemaakt. Allereerst is er bij alcohol in het verkeer geen sprake van onbewust, maar bewust gedrag. Ten tweede is iemand vaak de BOB in gezelschap en speelt sociale druk een cruciale factor.

Inspelen op bewustwording met de huidige communicatiemiddelen is niet genoeg om de MONO-campagne succesvol te laten zijn. Alleen door te sturen op het onbewuste gedrag middels het wegnemen van barrières, in combinatie met strengere wet- en regelgeving, is de kans aanwezig dat men in de toekomst daadwerkelijk ‘ongestoord onderweg’ gaat.

 

Bronnen:

  1. Rijksoverheid. (2018). Minister Van Nieuwenhuizen: Rij MONO, fiets MONO. Geraadpleegd van: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2018/09/13/minister-van-nieuwenhuizen-rij-mono-fiets-mono
  2. Rijksoverheid. (2018). Minister Van Nieuwenhuizen: Rij MONO, fiets MONO. Geraadpleegd van: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2018/09/13/minister-van-nieuwenhuizen-rij-mono-fiets-mono
  3. Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid. (2017). Interpolis Barometer 2017. Geraadpleegd van: https://www.swov.nl/file/16838/download?token=kb7k43xl
  4. Consumentenpsycholoog. (2016). 95% van de mensen rijdt beter dan gemiddeld: zelfoverschatting. Geraadpleegd van: https://consumentenpsycholoog.nl/95-van-de-mensen-rijdt-beter-dan-gemiddeld-zelfoverschatting-in-optima-forma/#more-1219
  5. Stiva. (2017). Alcohol en verkeer. Geraadpleegd van: https://stiva.nl/facts-figures/alcohol-en-verkeer/